Most headaches are harmless. This guide helps you notice the warning signs and ask your doctor the right questions.
लगातार सिरदर्द: ब्रेन स्कैन कब कराएँ
ज़्यादातर सिरदर्द हानिरहित होते हैं। यह गाइड चेतावनी के संकेत पहचानने और डॉक्टर से सही सवाल पूछने में मदद करता है।
सततची डोकेदुखी: ब्रेन स्कॅन कधी करावा
बहुतेक डोकेदुखी निरुपद्रवी असते. हा मार्गदर्शक धोक्याची चिन्हे ओळखण्यास आणि डॉक्टरांना योग्य प्रश्न विचारण्यास मदत करतो.
Language / भाषा / भाषा:
Please read: Do not delay seeing a doctor because of anything on this page. A headache does not mean you have a brain tumour. Most do not. Kasley Foundation is not a medical organisation. This page is general information to help you ask better questions. It is not a diagnosis, and it does not replace your doctor. Please discuss your own reports and medicines with a qualified doctor. In an emergency, go to a hospital at once.
कृपया पढ़ें: इस पेज की वजह से डॉक्टर को दिखाना टालें नहीं। सिरदर्द का मतलब ब्रेन ट्यूमर नहीं होता। ज़्यादातर मामलों में ऐसा नहीं होता। Kasley Foundation कोई चिकित्सा संस्था नहीं है। यह पेज सामान्य जानकारी है, जो आपको बेहतर सवाल पूछने में मदद करती है। यह रोग की जाँच (निदान) नहीं है और आपके डॉक्टर का विकल्प नहीं है। अपनी रिपोर्ट और दवाओं के बारे में कृपया किसी योग्य डॉक्टर से बात करें। आपात स्थिति में तुरंत अस्पताल जाएँ।
यह अंग्रेज़ी पेज का हिंदी अनुवाद है। यदि इसमें और अंग्रेज़ी संस्करण में कोई अंतर हो, तो अंग्रेज़ी संस्करण मान्य होगा।
कृपया वाचा: या पानामुळे डॉक्टरांना भेटणे पुढे ढकलू नका. डोकेदुखी म्हणजे ब्रेन ट्यूमर नव्हे. बहुतेकदा तसे नसते. Kasley Foundation ही वैद्यकीय संस्था नाही. हे पान सर्वसाधारण माहिती आहे, जी तुम्हाला अधिक चांगले प्रश्न विचारण्यास मदत करते. हे निदान नाही आणि तुमच्या डॉक्टरांना पर्याय नाही. तुमचे रिपोर्ट आणि औषधांबद्दल कृपया पात्र डॉक्टरांशी बोला. आणीबाणीच्या वेळी ताबडतोब रुग्णालयात जा.
हे इंग्रजी पानाचे मराठी भाषांतर आहे. यात आणि इंग्रजी आवृत्तीत काही फरक असल्यास इंग्रजी आवृत्ती ग्राह्य धरली जाईल.
Most headaches are harmless. Brain tumours cause only a very small share of them. But a headache with any sign below needs a doctor, and the doctor should consider whether a brain scan is needed.
See a doctor within days if:
A new headache starts after age 50.
The headache keeps coming back for more than 4 to 6 weeks, or gets steadily worse.
The pattern changes: stronger, more often, or different from your usual headaches.
It wakes you from sleep, or is worst on waking in the morning.
It gets worse when you cough, sneeze, bend or strain.
Treatment, including migraine medicine, stops working or never worked.
You have a history of cancer, a weak immune system, or a past brain injury or bleed.
Go to emergency at once if the headache comes with:
A sudden, very severe start (the worst of your life)
Weakness or numbness on one side, slurred speech or a drooping face
Vision loss or double vision
A fit, confusion or drowsiness
Repeated vomiting
Fever with a stiff neck
A head injury
The key word is change. A familiar headache that behaves the same way for years is usually benign. A headache that is new, changing or not responding to treatment needs a doctor’s review.
Why this guide exists
A true story, shared with identifying details removed. A woman had frequent headaches over a long period. They were treated as migraine, and the headaches continued. Years later, a brain MRI found a serious brain tumour. No one can say whether an earlier scan would have changed the outcome. What the story shows is that a headache which keeps coming back deserves a second look.
The lessons
Migraine is usually diagnosed from symptoms. Without a scan, it is a working diagnosis.
If a headache keeps coming back for months, changes, or does not respond to treatment, ask your doctor whether a scan is needed.
You can ask your doctor: “Have we ruled out anything serious?” and “Why is a scan not needed?”
If you are still unsure, a second opinion from a neurologist is reasonable.
Why a headache keeps coming back
Most persistent headaches have a common, treatable cause. A few have a serious one. Telling them apart is the doctor’s job.
Cause
How common
Typical clues
Tension headache
Very common
Band-like pressure on both sides; stress, poor sleep, long screen time
Migraine
Common
Throbbing, often one side; nausea, light and sound sensitivity; usually starts before age 40
Painkiller overuse headache
Common
Daily headache in people taking painkillers on more than 10 to 15 days a month
Sinusitis
Common
Pressure in the forehead or cheeks, blocked nose, worse on bending
High blood pressure
Common in adults
Usually only at very high readings; check BP during the headache
Sudden or severe onset, fever, stiff neck, vision changes; emergency
If the common causes have been looked at and treated and the headache still persists, your doctor may consider a scan as the next step.
Brain tumour signs besides headache
A headache alone is rarely a tumour. A headache together with any of these needs a doctor soon.
A first fit (seizure) in an adult
Gradual weakness, numbness or clumsiness in an arm or leg
Changes in speech, understanding or finding words
Changes in vision: blurring, double vision, loss of part of the visual field
Personality or behaviour change, confusion, memory loss
Loss of balance or coordination
Nausea or vomiting with no stomach cause, especially in the morning
Unusual drowsiness
Hearing loss in one ear, or ringing in one ear
Family and colleagues often notice personality or memory changes before the patient does. Tell the doctor about them.
CT or MRI, and the downsides of scanning too often
The right scan at the right time can help a great deal. Scanning without a reason, or too often, has real costs. The aim is one well-chosen scan when warning signs are present, not routine repeat scans. Your doctor decides which scan is right for you.
CT scan
MRI scan
Best for
Emergencies: bleeding, injury, stroke
Tumours, small lesions, detailed brain view
Time
About 5 minutes
20 to 45 minutes
Radiation
Yes. One head CT is roughly equal to 8 months to 1 year of natural background radiation (approximate)
None
Cost in India (approx.)
Lower
Higher
Contrast dye
Iodine dye, if needed
Gadolinium dye, if needed
Disadvantages of frequent scans
Radiation from CT adds up. Each CT adds a very small cancer risk over a lifetime. The risk is higher in children and young adults. Avoid repeat CTs without a clear reason, and keep a record of every scan you have had.
Contrast dye can harm the kidneys and can cause allergic reactions. Tell the doctor your creatinine, any allergy, and whether you have diabetes before any contrast scan.
Gadolinium (MRI dye) is risky in severe kidney disease, and small amounts can stay in the body after repeated doses. It should be used only when the doctor needs it.
Incidental findings. Scans often show small harmless spots. These cause worry, more tests, and sometimes unneeded procedures.
False reassurance. A normal scan does not mean the headache can be ignored if it later changes. A new pattern needs a new review.
MRI is not safe for everyone. It cannot be done with some pacemakers, cochlear implants or metal fragments. It can be hard for people who fear closed spaces.
Pregnancy. Avoid CT and contrast dye unless essential; tell the staff if you may be pregnant.
Cost and time, especially for repeated scans that do not change treatment.
The balance: do not refuse a scan when warning signs are present, and do not ask for repeat scans without them. Outside emergencies, many doctors first consider an MRI without dye. Your doctor will advise what is right for you.
What to do if your headache keeps coming back
Keep a headache diary for 2 to 4 weeks
Date, time it started, and how long it lasted.
Pain level from 1 to 10, and where it hurts.
What you were doing, eating or drinking before it.
Sleep the night before.
Medicines taken and whether they helped.
Any other symptom: vomiting, vision change, weakness, numbness.
BP reading during the headache, if you can check it.
Questions to ask the doctor
What do you think is causing my headache?
Have we ruled out anything serious? How?
Do I need a brain scan? If not, why not?
What change in my headache should make me come back sooner?
If this treatment does not work in 4 to 6 weeks, what is the next step?
Should I see a neurologist?
Avoid
Taking painkillers on more than 10 to 15 days a month without a doctor’s plan
Changing doctors repeatedly without carrying your old reports
Carrying on for months with a headache that is not improving, without going back to ask questions
This guide is general information, not medical advice. Decisions about tests and treatment belong with your doctor. Kasley Foundation is not a medical organisation and does not diagnose or treat any condition.
About Kasley Foundation Kasley Foundation supports education, medical scholarships and community welfare across India. DonateSee our campaigns
ज़्यादातर सिरदर्द हानिरहित होते हैं। ब्रेन ट्यूमर इनके बहुत छोटे हिस्से का कारण होता है। लेकिन नीचे दिए किसी भी संकेत वाले सिरदर्द में डॉक्टर को दिखाना चाहिए, और डॉक्टर को विचार करना चाहिए कि ब्रेन स्कैन की ज़रूरत है या नहीं।
कुछ दिनों के भीतर डॉक्टर को दिखाएँ यदि:
50 वर्ष की उम्र के बाद नया सिरदर्द शुरू हो।
सिरदर्द 4 से 6 हफ़्ते से ज़्यादा बार-बार लौटे, या लगातार बढ़ता जाए।
पैटर्न बदल जाए: ज़्यादा तेज़, ज़्यादा बार, या आपके सामान्य सिरदर्द से अलग।
यह नींद से जगा दे, या सुबह उठने पर सबसे ज़्यादा हो।
खाँसने, छींकने, झुकने या ज़ोर लगाने पर बढ़े।
इलाज, माइग्रेन की दवा सहित, काम करना बंद कर दे या कभी काम ही न करे।
कैंसर का इतिहास हो, रोग प्रतिरोधक क्षमता कमज़ोर हो, या पहले सिर में चोट या ब्रेन में रक्तस्राव हुआ हो।
सिरदर्द के साथ इनमें से कुछ हो तो तुरंत आपातकालीन विभाग जाएँ:
अचानक, बहुत तेज़ शुरुआत (जीवन का सबसे बुरा सिरदर्द)
एक तरफ़ कमज़ोरी या सुन्नपन, लड़खड़ाती बोली या चेहरा लटकना
दिखना बंद होना या दो-दो दिखाई देना
दौरा, भ्रम या अत्यधिक नींद
बार-बार उल्टी
बुखार के साथ गर्दन में अकड़न
सिर में चोट
मुख्य शब्द है बदलाव। जो जाना-पहचाना सिरदर्द सालों तक एक जैसा रहे, वह आमतौर पर हानिरहित होता है। जो सिरदर्द नया हो, बदल रहा हो या इलाज से ठीक न हो, उसे डॉक्टर की समीक्षा चाहिए।
यह गाइड क्यों है
एक सच्ची कहानी, पहचान छिपाकर। एक महिला को लंबे समय तक बार-बार सिरदर्द होता रहा। इसे माइग्रेन मानकर इलाज किया गया, और सिरदर्द जारी रहा। कई साल बाद ब्रेन MRI में एक गंभीर ब्रेन ट्यूमर मिला। कोई नहीं कह सकता कि पहले स्कैन से नतीजा बदलता या नहीं। यह कहानी बस इतना दिखाती है कि जो सिरदर्द बार-बार लौटे, उसे दूसरी नज़र से देखना चाहिए।
सीख
माइग्रेन का निदान आमतौर पर लक्षणों से होता है। स्कैन के बिना यह एक कार्यकारी निदान है।
यदि सिरदर्द महीनों तक लौटता रहे, बदलता रहे, या इलाज से ठीक न हो, तो अपने डॉक्टर से पूछें कि क्या स्कैन की ज़रूरत है।
आप डॉक्टर से पूछ सकते हैं: “क्या हमने किसी गंभीर बात की संभावना को जाँच लिया है?” और “स्कैन की ज़रूरत क्यों नहीं है?”
फिर भी संदेह हो तो न्यूरोलॉजिस्ट (मस्तिष्क और नस रोग विशेषज्ञ) से दूसरी राय लेना उचित है।
सिरदर्द बार-बार क्यों लौटता है
ज़्यादातर लगातार सिरदर्द के कारण सामान्य और इलाज योग्य होते हैं। कुछ के कारण गंभीर होते हैं। इनमें फ़र्क करना डॉक्टर का काम है।
कारण
कितना आम
आम संकेत
तनाव वाला सिरदर्द
बहुत आम
दोनों तरफ़ पट्टी जैसा दबाव; तनाव, खराब नींद, स्क्रीन पर लंबा समय
माइग्रेन
आम
धड़कता हुआ दर्द, अक्सर एक तरफ़; जी मिचलाना, रोशनी और आवाज़ से परेशानी; आमतौर पर 40 वर्ष से पहले शुरू
दर्दनिवारक के अधिक उपयोग से सिरदर्द
आम
जो लोग महीने में 10 से 15 दिन से ज़्यादा दर्दनिवारक लेते हैं उनमें रोज़ का सिरदर्द
साइनस की समस्या
आम
माथे या गालों में दबाव, नाक बंद, झुकने पर बढ़ना
हाई ब्लड प्रेशर
वयस्कों में आम
आमतौर पर बहुत ज़्यादा रीडिंग पर ही; सिरदर्द के समय बीपी जाँचें
आँखों पर ज़ोर या गलत चश्मा
आम
पढ़ने या स्क्रीन के काम के बाद; आँखों की जाँच ज़रूरी
खराब नींद, स्लीप एपनिया, पानी की कमी, भोजन छोड़ना, कैफ़ीन छोड़ना
आम
सुबह का सिरदर्द, खर्राटे, अनियमित दिनचर्या
गर्दन की समस्या
आम
सिर के पीछे से दर्द शुरू, गर्दन में अकड़न
ब्रेन ट्यूमर
दुर्लभ
नया या बदलता सिरदर्द, सुबह या ज़ोर लगाने पर ज़्यादा, साथ में अन्य लक्षण (अगला भाग)
रक्तस्राव, एन्यूरिज़्म, थक्का, संक्रमण, मस्तिष्क पर बढ़ा दबाव
दुर्लभ
अचानक या तेज़ शुरुआत, बुखार, गर्दन में अकड़न, दृष्टि में बदलाव; आपातकाल
यदि सामान्य कारणों को देखा और इलाज किया जा चुका हो और फिर भी सिरदर्द बना रहे, तो डॉक्टर अगला कदम स्कैन पर विचार कर सकते हैं।
सिरदर्द के अलावा ब्रेन ट्यूमर के संकेत
केवल सिरदर्द शायद ही कभी ट्यूमर होता है। सिरदर्द के साथ इनमें से कोई भी हो तो जल्द डॉक्टर को दिखाएँ।
वयस्क में पहली बार दौरा (मिर्गी जैसा)
हाथ या पैर में धीरे-धीरे कमज़ोरी, सुन्नपन या अनाड़ीपन
बोलने, समझने या शब्द ढूँढने में बदलाव
दृष्टि में बदलाव: धुंधला दिखना, दो-दो दिखना, देखने के क्षेत्र का कुछ हिस्सा खो जाना
व्यक्तित्व या व्यवहार में बदलाव, भ्रम, याददाश्त की कमी
संतुलन या तालमेल बिगड़ना
पेट की किसी वजह के बिना जी मिचलाना या उल्टी, खासकर सुबह
असामान्य नींद
एक कान में सुनाई कम होना, या एक कान में आवाज़ गूँजना
व्यक्तित्व या याददाश्त के बदलाव अक्सर मरीज़ से पहले परिवार और सहकर्मी देखते हैं। डॉक्टर को बताएँ।
CT या MRI, और बार-बार स्कैन के नुकसान
सही समय पर सही स्कैन बहुत मदद कर सकता है। बिना कारण या बहुत बार स्कैन कराने की असली कीमत होती है। लक्ष्य है चेतावनी के संकेत होने पर एक सोच-समझकर चुना गया स्कैन, नियमित दोहराए गए स्कैन नहीं। कौन-सा स्कैन सही है, यह आपके डॉक्टर तय करते हैं।
CT स्कैन
MRI स्कैन
किसके लिए बेहतर
आपातकाल: रक्तस्राव, चोट, स्ट्रोक
ट्यूमर, छोटे घाव, मस्तिष्क का विस्तृत दृश्य
समय
लगभग 5 मिनट
20 से 45 मिनट
विकिरण
हाँ। एक हेड CT लगभग 8 महीने से 1 साल के प्राकृतिक पृष्ठभूमि विकिरण के बराबर है (अनुमानित)
नहीं
भारत में लागत (अनुमानित)
कम
ज़्यादा
कंट्रास्ट डाई
आयोडीन डाई, ज़रूरत हो तो
गैडोलिनियम डाई, ज़रूरत हो तो
बार-बार स्कैन के नुकसान
CT का विकिरण जुड़ता जाता है। हर CT जीवनभर में कैंसर का बहुत छोटा जोखिम जोड़ता है। बच्चों और युवाओं में जोखिम ज़्यादा है। बिना स्पष्ट कारण CT दोहराने से बचें, और अपने हर स्कैन का रिकॉर्ड रखें।
कंट्रास्ट डाई किडनी को नुकसान पहुँचा सकती है और एलर्जी कर सकती है। किसी भी कंट्रास्ट स्कैन से पहले डॉक्टर को अपना क्रिएटिनिन, कोई एलर्जी, और डायबिटीज़ हो तो बताएँ।
गैडोलिनियम (MRI की डाई) गंभीर किडनी रोग में जोखिम भरी है, और बार-बार खुराक के बाद थोड़ी मात्रा शरीर में रह सकती है। इसका उपयोग तभी होना चाहिए जब डॉक्टर को ज़रूरत हो।
आकस्मिक निष्कर्ष। स्कैन में अक्सर छोटे हानिरहित धब्बे दिखते हैं। इनसे चिंता, और जाँचें, और कभी-कभी अनावश्यक प्रक्रियाएँ होती हैं।
झूठा भरोसा। सामान्य स्कैन का मतलब यह नहीं कि सिरदर्द बाद में बदले तो उसे नज़रअंदाज़ कर दें। नए पैटर्न की नई समीक्षा चाहिए।
MRI सभी के लिए सुरक्षित नहीं है। कुछ पेसमेकर, कॉक्लियर इम्प्लांट या शरीर में धातु के टुकड़ों के साथ यह नहीं हो सकता। बंद जगह से डरने वालों के लिए यह कठिन हो सकता है।
गर्भावस्था। ज़रूरी न हो तो CT और कंट्रास्ट डाई से बचें; गर्भवती होने की संभावना हो तो स्टाफ़ को बताएँ।
खर्च और समय, खासकर बार-बार के स्कैन जो इलाज नहीं बदलते।
संतुलन: चेतावनी के संकेत होने पर स्कैन से मना न करें, और बिना संकेत के बार-बार स्कैन न माँगें। आपातकाल के बाहर, कई डॉक्टर पहले बिना डाई का MRI सोचते हैं। आपके लिए क्या सही है, यह आपके डॉक्टर बताएँगे।
यदि आपका सिरदर्द बार-बार लौट रहा है तो क्या करें
2 से 4 हफ़्ते सिरदर्द की डायरी रखें
तारीख़, कब शुरू हुआ और कितनी देर रहा।
दर्द का स्तर 1 से 10 तक, और कहाँ दर्द हुआ।
उससे पहले आप क्या कर रहे थे, क्या खा-पी रहे थे।
एक रात पहले की नींद।
ली गई दवाएँ और उनसे आराम मिला या नहीं।
अन्य लक्षण: उल्टी, दृष्टि में बदलाव, कमज़ोरी, सुन्नपन।
सिरदर्द के समय बीपी की रीडिंग, यदि जाँच सकें।
डॉक्टर से पूछने के सवाल
आपको क्या लगता है मेरे सिरदर्द का कारण क्या है?
क्या हमने किसी गंभीर बात की संभावना को जाँच लिया है? कैसे?
क्या मुझे ब्रेन स्कैन की ज़रूरत है? यदि नहीं, तो क्यों नहीं?
मेरे सिरदर्द में कौन-सा बदलाव दिखे तो मुझे जल्दी वापस आना चाहिए?
यदि यह इलाज 4 से 6 हफ़्ते में काम न करे, तो अगला कदम क्या है?
क्या मुझे न्यूरोलॉजिस्ट से मिलना चाहिए?
इनसे बचें
डॉक्टर की योजना के बिना महीने में 10 से 15 दिन से ज़्यादा दर्दनिवारक लेना
पुरानी रिपोर्ट साथ लिए बिना बार-बार डॉक्टर बदलना
जो सिरदर्द ठीक नहीं हो रहा, उसे बिना वापस जाकर सवाल पूछे महीनों तक सहते रहना
यह गाइड सामान्य जानकारी है, चिकित्सकीय सलाह नहीं। जाँच और इलाज के फ़ैसले आपके डॉक्टर के हैं। Kasley Foundation कोई चिकित्सा संस्था नहीं है और किसी रोग का निदान या इलाज नहीं करती।
यह अंग्रेज़ी पेज का हिंदी अनुवाद है। यदि इसमें और अंग्रेज़ी संस्करण में कोई अंतर हो, तो अंग्रेज़ी संस्करण मान्य होगा।
Kasley Foundation के बारे में Kasley Foundation पूरे भारत में शिक्षा, मेडिकल छात्रवृत्ति और समाज कल्याण के लिए काम करती है। दान करेंहमारे अभियान देखें
बहुतेक डोकेदुखी निरुपद्रवी असते. ब्रेन ट्यूमर हे त्यांच्या अगदी लहान भागाचे कारण असते. पण खालीलपैकी कोणतेही चिन्ह असलेल्या डोकेदुखीत डॉक्टरांना दाखवावे, आणि ब्रेन स्कॅनची गरज आहे का याचा विचार डॉक्टरांनी करावा.
काही दिवसांत डॉक्टरांना दाखवा जर:
वयाच्या 50 नंतर नवीन डोकेदुखी सुरू झाली.
डोकेदुखी 4 ते 6 आठवड्यांपेक्षा जास्त वेळा परत येते, किंवा सतत वाढत जाते.
स्वरूप बदलले: अधिक तीव्र, अधिक वेळा, किंवा नेहमीच्या डोकेदुखीपेक्षा वेगळे.
ती झोपेतून उठवते, किंवा सकाळी उठल्यावर सर्वात जास्त असते.
खोकल्यावर, शिंकल्यावर, वाकल्यावर किंवा जोर लावल्यावर वाढते.
उपचार, मायग्रेनच्या औषधासह, चालेनासा होतो किंवा कधी चालतच नाही.
कर्करोगाचा इतिहास, कमकुवत रोगप्रतिकारशक्ती, किंवा पूर्वी डोक्याला दुखापत किंवा मेंदूत रक्तस्राव झाला आहे.
डोकेदुखीसोबत यापैकी काही असेल तर ताबडतोब आणीबाणी विभागात जा:
अचानक, खूप तीव्र सुरुवात (आयुष्यातील सर्वात वाईट डोकेदुखी)
एका बाजूला अशक्तपणा किंवा बधिरपणा, बोलणे अडखळणे किंवा चेहरा वाकडा होणे
दिसणे बंद होणे किंवा दोन-दोन दिसणे
झटका, गोंधळ किंवा अति झोप
वारंवार उलट्या
ताप आणि मान ताठ होणे
डोक्याला दुखापत
मुख्य शब्द आहे बदल. वर्षानुवर्षे सारखीच राहणारी ओळखीची डोकेदुखी सहसा निरुपद्रवी असते. जी नवीन असेल, बदलत असेल किंवा उपचारांनी बरी होत नसेल तिचा डॉक्टरांनी आढावा घ्यायला हवा.
हे मार्गदर्शक का आहे
खरी गोष्ट, ओळख लपवून. एका महिलेला दीर्घकाळ वारंवार डोकेदुखी होत राहिली. ती मायग्रेन समजून उपचार झाले, आणि डोकेदुखी चालू राहिली. अनेक वर्षांनी मेंदूच्या MRI मध्ये गंभीर ब्रेन ट्यूमर आढळला. आधी स्कॅन केला असता तर परिणाम बदलला असता का, हे कोणीही सांगू शकत नाही. ही गोष्ट फक्त इतकेच दाखवते की वारंवार परत येणाऱ्या डोकेदुखीकडे पुन्हा लक्ष देणे आवश्यक आहे.
शिकवण
मायग्रेनचे निदान सहसा लक्षणांवरून होते. स्कॅनशिवाय ते कामचलाऊ निदान असते.
डोकेदुखी महिनोन्महिने परत येत असेल, बदलत असेल किंवा उपचारांनी बरी होत नसेल, तर स्कॅनची गरज आहे का हे डॉक्टरांना विचारा.
तुम्ही डॉक्टरांना विचारू शकता: “आपण गंभीर काही नाही ना याची खात्री केली आहे का?” आणि “स्कॅनची गरज का नाही?”
तरीही शंका असेल तर न्यूरॉलॉजिस्टचे (मेंदू व मज्जासंस्था तज्ज्ञ) दुसरे मत घेणे योग्य आहे.
डोकेदुखी वारंवार का येते
बहुतेक सततच्या डोकेदुखीची कारणे सामान्य आणि उपचार करण्याजोगी असतात. काहींची कारणे गंभीर असतात. यातील फरक ओळखणे हे डॉक्टरांचे काम आहे.
कारण
किती सामान्य
सामान्य खुणा
ताणामुळे होणारी डोकेदुखी
खूप सामान्य
दोन्ही बाजूंना पट्टीसारखा दाब; ताण, कमी झोप, स्क्रीनवर जास्त वेळ
मायग्रेन
सामान्य
ठणकणारे दुखणे, बहुधा एका बाजूला; मळमळ, प्रकाश आणि आवाजाचा त्रास; सहसा वयाच्या 40 आधी सुरू
वेदनाशामकांच्या अतिवापरामुळे डोकेदुखी
सामान्य
महिन्यात 10 ते 15 दिवसांपेक्षा जास्त वेदनाशामक घेणाऱ्यांना रोजची डोकेदुखी
सायनसचा त्रास
सामान्य
कपाळ किंवा गालांवर दाब, नाक बंद, वाकल्यावर वाढते
उच्च रक्तदाब
प्रौढांमध्ये सामान्य
सहसा खूप जास्त रीडिंगवरच; डोकेदुखीच्या वेळी बीपी तपासा
डोळ्यांवर ताण किंवा चुकीचा चष्मा
सामान्य
वाचन किंवा स्क्रीनच्या कामानंतर; डोळ्यांची तपासणी आवश्यक
कमी झोप, स्लीप ॲप्निया, पाण्याची कमतरता, जेवण टाळणे, कॅफीन बंद करणे
सामान्य
सकाळची डोकेदुखी, घोरणे, अनियमित दिनचर्या
मानेचा त्रास
सामान्य
डोक्याच्या मागून दुखणे सुरू, मान ताठ
ब्रेन ट्यूमर
दुर्मिळ
नवीन किंवा बदलणारी डोकेदुखी, सकाळी किंवा जोर लावल्यावर जास्त, सोबत इतर लक्षणे (पुढील भाग)
अचानक किंवा तीव्र सुरुवात, ताप, मान ताठ, दृष्टीत बदल; आणीबाणी
सामान्य कारणांचा आढावा घेऊन उपचार झाले असतील आणि तरीही डोकेदुखी राहिली, तर डॉक्टर पुढचे पाऊल म्हणून स्कॅनचा विचार करू शकतात.
डोकेदुखीशिवाय ब्रेन ट्यूमरची चिन्हे
फक्त डोकेदुखी क्वचितच ट्यूमर असते. डोकेदुखीसोबत यापैकी काहीही असेल तर लवकर डॉक्टरांना दाखवा.
प्रौढ व्यक्तीला पहिल्यांदा झटका (फिट)
हात किंवा पायात हळूहळू अशक्तपणा, बधिरपणा किंवा अडखळणे
बोलण्यात, समजण्यात किंवा शब्द सापडण्यात बदल
दृष्टीत बदल: धूसर दिसणे, दोन-दोन दिसणे, दृष्टिक्षेत्राचा काही भाग जाणे
व्यक्तिमत्त्व किंवा वर्तनात बदल, गोंधळ, स्मरणशक्ती कमी
तोल किंवा समन्वय बिघडणे
पोटाच्या कारणाशिवाय मळमळ किंवा उलट्या, विशेषतः सकाळी
असामान्य झोप
एका कानाने ऐकू कमी येणे, किंवा एका कानात आवाज येणे
व्यक्तिमत्त्व किंवा स्मरणशक्तीतील बदल रुग्णाआधी कुटुंबीय आणि सहकाऱ्यांच्या लक्षात येतात. डॉक्टरांना सांगा.
CT की MRI, आणि वारंवार स्कॅन करण्याचे तोटे
योग्य वेळी योग्य स्कॅन खूप मदत करू शकतो. विनाकारण किंवा खूप वेळा स्कॅन केल्याची खरी किंमत असते. धोक्याची चिन्हे असताना एक विचारपूर्वक निवडलेला स्कॅन हे उद्दिष्ट आहे, नियमित पुन्हापुन्हा स्कॅन नव्हे. कोणता स्कॅन योग्य ते तुमचे डॉक्टर ठरवतात.
CT स्कॅन
MRI स्कॅन
कशासाठी उत्तम
आणीबाणी: रक्तस्राव, दुखापत, स्ट्रोक
ट्यूमर, लहान गाठी, मेंदूचे सविस्तर चित्र
वेळ
साधारण 5 मिनिटे
20 ते 45 मिनिटे
किरणोत्सर्ग
होय. एक हेड CT साधारण 8 महिने ते 1 वर्षाच्या नैसर्गिक पार्श्वभूमी किरणोत्सर्गाइतका आहे (अंदाजे)
नाही
भारतातील खर्च (अंदाजे)
कमी
जास्त
कॉन्ट्रास्ट डाय
आयोडिन डाय, गरज असल्यास
गॅडोलिनियम डाय, गरज असल्यास
वारंवार स्कॅन करण्याचे तोटे
CT चे किरणोत्सर्ग साचत जातात. प्रत्येक CT आयुष्यभरात कर्करोगाचा अगदी लहान धोका वाढवतो. मुले आणि तरुणांमध्ये धोका जास्त असतो. स्पष्ट कारणाशिवाय CT पुन्हा करणे टाळा, आणि तुमच्या प्रत्येक स्कॅनची नोंद ठेवा.
कॉन्ट्रास्ट डाय किडनीला हानी पोहोचवू शकतो आणि ॲलर्जी होऊ शकते. कोणत्याही कॉन्ट्रास्ट स्कॅनपूर्वी डॉक्टरांना तुमचे क्रिएटिनिन, कोणतीही ॲलर्जी, आणि मधुमेह असल्यास सांगा.
गॅडोलिनियम (MRI चा डाय) तीव्र किडनी आजारात धोकादायक आहे, आणि वारंवार डोसनंतर थोडा भाग शरीरात राहू शकतो. डॉक्टरांना गरज असेल तेव्हाच वापरावा.
अपघाती निष्कर्ष. स्कॅनमध्ये अनेकदा लहान निरुपद्रवी डाग दिसतात. यामुळे काळजी, आणखी तपासण्या, आणि कधी कधी अनावश्यक प्रक्रिया होतात.
खोटा दिलासा. स्कॅन सामान्य आला म्हणजे नंतर डोकेदुखी बदलली तरी दुर्लक्ष करावे असे नाही. नवीन स्वरूपाचा नवा आढावा हवा.
MRI सर्वांसाठी सुरक्षित नाही. काही पेसमेकर, कॉक्लियर इम्प्लांट किंवा शरीरातील धातूचे तुकडे असल्यास तो करता येत नाही. बंद जागेची भीती वाटणाऱ्यांना तो कठीण जाऊ शकतो.
गर्भधारणा. अत्यावश्यक नसल्यास CT आणि कॉन्ट्रास्ट डाय टाळा; गर्भवती असण्याची शक्यता असल्यास कर्मचाऱ्यांना सांगा.
खर्च आणि वेळ, विशेषतः उपचार न बदलणाऱ्या पुनरावृत्तीच्या स्कॅनसाठी.
समतोल: धोक्याची चिन्हे असताना स्कॅनला नकार देऊ नका, आणि चिन्हांशिवाय वारंवार स्कॅन मागू नका. आणीबाणी वगळता, अनेक डॉक्टर आधी डायशिवाय MRI चा विचार करतात. तुमच्यासाठी काय योग्य ते तुमचे डॉक्टर सांगतील.
डोकेदुखी वारंवार येत असेल तर काय करावे
2 ते 4 आठवडे डोकेदुखीची डायरी ठेवा
तारीख, कधी सुरू झाली आणि किती वेळ राहिली.
वेदनेची पातळी 1 ते 10, आणि कुठे दुखले.
त्याआधी तुम्ही काय करत होता, काय खाल्ले-प्यायले.
आदल्या रात्रीची झोप.
घेतलेली औषधे आणि त्यांनी आराम मिळाला का.
इतर लक्षणे: उलट्या, दृष्टीत बदल, अशक्तपणा, बधिरपणा.
डोकेदुखीच्या वेळी बीपी रीडिंग, तपासता आल्यास.
डॉक्टरांना विचारायचे प्रश्न
माझ्या डोकेदुखीचे कारण काय असावे असे तुम्हाला वाटते?
गंभीर काही नाही ना याची खात्री केली आहे का? कशी?
मला ब्रेन स्कॅनची गरज आहे का? नसेल तर का नाही?
माझ्या डोकेदुखीत कोणता बदल दिसला तर मी लवकर परत यावे?
हा उपचार 4 ते 6 आठवड्यांत चालला नाही तर पुढचे पाऊल काय?
मी न्यूरॉलॉजिस्टना भेटावे का?
हे टाळा
डॉक्टरांच्या योजनेशिवाय महिन्यात 10 ते 15 दिवसांपेक्षा जास्त वेदनाशामके घेणे
जुने रिपोर्ट सोबत न घेता वारंवार डॉक्टर बदलणे
बरी न होणारी डोकेदुखी परत जाऊन प्रश्न न विचारता महिनोन्महिने सहन करत राहणे
हे मार्गदर्शक सर्वसाधारण माहिती आहे, वैद्यकीय सल्ला नाही. तपासण्या आणि उपचारांबाबतचे निर्णय तुमच्या डॉक्टरांचे आहेत. Kasley Foundation ही वैद्यकीय संस्था नाही आणि कोणत्याही आजाराचे निदान किंवा उपचार करत नाही.
हे इंग्रजी पानाचे मराठी भाषांतर आहे. यात आणि इंग्रजी आवृत्तीत काही फरक असल्यास इंग्रजी आवृत्ती ग्राह्य धरली जाईल.
Kasley Foundation बद्दल Kasley Foundation संपूर्ण भारतात शिक्षण, वैद्यकीय शिष्यवृत्ती आणि समाजकल्याणासाठी काम करते. देणगी द्याआमची अभियाने पहा